برای معلمان مهم است که مفاهیم و رابطه بین برنامه ریزی درسی و خلاقیت را درک کنند تا بتوانند یک محیط یادگیری متعادل و مؤثر را ایجاد کنند. معلمان باید بتوانند طوری برنامه درسی را طراحی کنند که با استانداردهای آکادمیک مطابقت داشته باشد و در عین حال خلاقیت و نوآوری را نیز تشویق کند و مانع آن نباشد. آن ها باید بتوانند فعالیت هایی برنامه ریزی کنند که امکان راه حل های متعدد و به انتخاب دانش آموز را فراهم کند تا از این رهگذر تفکر انتقادی و مهارت های حل مسئله و همچنین اشتیاق به یادگیری را در دانش آموزان توسعه دهند. این مقاله با هدف تبیین مفاهیم برنامه ریزی درسی و خلاقیت، همچنین تضاد و تأثیر متقابل آن بر یکدیگر و نیز فرآیند برنامه ریزی درسی خلاقانه نگارش شده است. در خصوص تأثیر برنامه ریزی درسی بر خلاقیت، رویکرد برنامه ریزی درسی سنتی مورد نقد قرار گرفته و ضمن نگاهی گذرا به یک تحقیق انجام شده در کشور انگلستان، سعی شده است به طور کاربردی و با ذکر مثال هایی، پیشنهاداتی در جهت برنامه ریزی درسی خلاقانه به خوانندگان گرامی ارائه گردد.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

نظام طراحی، تدوین و اجرای برنامه های درسی دوره آموزش عمومی و متوسطه ایران با چالش ها و آسیب های زیادی، چه از نظر برداشت از مفهوم برنامه درسی و چه از نظر طراحی و تدوین برنامه درسی، روبه رو است. از مهم ترین چالش ها و آسیب های این نظام، متمرکز بودن نظام طراحی و تدوین برنامه درسی و عدم انعطاف در برنامه های درسی است. برنامه های درسی کم توجه یا بی توجه به تفاوت های فردی و شناختی دانش آموزان، کم توجه به تفاوت های اقلیمی، فرهنگی، اجتماعی، قومی، منطقه ای، کم توجه به تحولات علمی، آموزشی، فرهنگی در تراز جهانی، کم توجه یا بی توجه به رویکردهای نوین و تحولات حوزه برنامه درسی و انتظارات تازه از برنامه های درسی. این رکود در حالی است که تحولات ناشی از گسترش مردم سالاری، جهانی شدن ارتباطات و تحولات گسترده در حوزه فرهنگ و علوم در سطح جهانی، تحولات اجتماعی و اقتصادی در دهه های اخیر، تحولات مربوط به دانش تعلیم و تربیت و برنامه درسی، ورود و نفوذ والدین، انجمن ها، سازمان ها و نهادها با افکار و ایده های جدید، تردید در نتایج نظام های آموزشی کاملا متمرکز با برنامه های درسی یکنواخت و از پیش تجویز شده را به همراه آورده است.بررسی پیشینه تحولات حوزه برنامه درسی در دهه 1990 بیانگر آن است که آخرین دهه تغییر مدرسه در قرن بیستم به صورت فزاینده ای از عدم تمرکز طرفداری کرده و آن را کلید حیات اصلاحات دانسته است و دهه 1980 توسط بعضی منتقدان، دوره شکست برنامه های درسی متمرکز در اندازه های بزرگ شناخته شده است. این برداشت تحول جویانه دهه های اخیر ناشی از ویژگی های ذاتی و ضعف های اساسی تمرکزگرایی در برنامه های درسی طراحی و تدوین شده برای معلمان و ضدنفوذ بودن آنها بوده است. تمرکز زدایی در کار طراحی و تدوین برنامه درسی، به بهبود کیفی مدرسه، تشریک مساعی معلمان، جاذب تر شدن محل کار برای معلمان، ارتقای درجه تخصصی و جلوگیری از فرسودگی شغلی، توجه بیشتر به بافت آموزشی و نیازهای فراگیران و تقویت نوآوری های ریشه دار و بومی کمک می کند و انواع تفاوت ها و گوناگونی های موجود را مورد توجه قرار می دهد. گذار نظام برنامه ریزی درسی ایران به سمت عدم تمرکز در طراحی و تدوین برنامه های درسی و با تاکید بر برنامه ریزی درسی مبتنی بر مدرسه که به واقع نوعی فلسفه عمل در سطح مفهومی و ادراکی نیز هست، امری حتمی است. اما فرایند تغییر به سمت تمرکززدایی در نگاهی نوین، تحولی تدریجی است و نه خطی و یک فرایند است نه یک اتفاق. لذا آشکار است که اصلاحات از نوع آزادسازی، تمرکززدایی و ایجاد انعطاف نمی تواند نامحدود باشد و با موانع و محدودیت هایی رو به روست که از مهمترین آنها به ادراکات معلمان، سطح تخصصی و توانایی آنها در استفاده از پژوهش و برنامه ریزی برمی گردد. در عین حال، برنامه های درسی می باید درجاتی از وحدت و هماهنگی ملی را نیز به همراه داشته باشد. لذا آن راهبردهای اجرایی که تلفیقی از راهبردهای از پایین به بالا را با راهبرهای از بالا به پایین مورد توجه قرار می دهند، از اثربخشی بیشتری برای حرکت به سوی تمرکز زدایی برخوردارند.

آینده پژوهی با حوزه های متعددی از دانش و معرفت بشری ارتباط دارد که برنامه درسی نیز یکی از آنها است. جوامع امروزی که به دلیل شتاب روزافزون در پیشرفت فناوری های اطلاعات و ارتباطات با عدم قطعیت مواجه اند، ناگزیر نیازمند یک رویکرد منظم و نظام مند مبتنی بر عقلانیت و آینده نگری برای برنامه ریزی دقیق و منطقی می باشند تا توان مقابله با بحران ها و تحولات پیش ِ رو را داشته باشند. از این رو، برنامه های درسی آینده نگرانه می توانند آمادگی افراد را برای رویارویی مثبت و مؤثر با چالش ها بهبود بخشند. در همین راستا، پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش آینده پژوهی در برنامه ریزی درسی انجام شده است. این پژوهش با توجه به هدف، کاربردی و از نظر شیوه اجرا، کتابخانه ای است و برای جمع آوری مطالب از اسناد و منابع چاپی و الکترونیکی در دسترس به وسیله فیش برداری استفاده شد. تحلیل نظری مطالب نشان داد که با توجه به فضای رقابتی جهان آینده، آینده پژوهی در حوزه برنامه ریزی درسی به منظور پرورش یادگیرندگانی متفکر، آینده نگر و آینده پژوه ضرورتی انکارناپذیر است که مستلزم توجه جدی دست اندرکاران نظام آموزشی است.

برنامه ریزی درسی چندوجهی برای یادگیری ترکیبی به عنوان یک رویکرد نوآورانه در آموزش و پرورش می تواند به بهبود کیفیت یادگیری و افزایش مشارکت دانش آموزان منجر شود. این نوع برنامه ریزی شامل ترکیب روش های مختلف آموزشی، منابع متنوع و فناوری های نوین است که هدف آن ایجاد یک محیط یادگیری پویا و تعاملی است. در این رویکرد، ابتدا باید نیازها و ویژگی های دانش آموزان شناسایی شود. این امر شامل بررسی سبک های یادگیری، علایق، و سطوح توانایی دانش آموزان است. با توجه به این اطلاعات، معلمان می توانند فعالیت ها و محتوای آموزشی را متناسب با نیازهای مختلف دانش آموزان طراحی کنند. به عنوان مثال، برخی دانش آموزان ممکن است از طریق فعالیت های عملی بهتر یاد بگیرند، در حالی که دیگران ترجیح می دهند از منابع دیجیتال یا پروژه های گروهی استفاده کنند. مرحله بعدی در برنامه ریزی درسی چندوجهی، تعیین اهداف یادگیری است. این اهداف باید مشخص، قابل اندازه گیری و مرتبط با محتوای درسی باشند. سپس، معلمان می توانند از روش های متنوعی مانند تدریس مستقیم، یادگیری مبتنی بر پروژه، و یادگیری آنلاین استفاده کنند. به این ترتیب، دانش آموزان فرصتی برای یادگیری به شیوه های مختلف و در محیط های متفاوت خواهند داشت. استفاده از فناوری نیز در برنامه ریزی درسی چندوجهی بسیار حائز اهمیت است. به کارگیری ابزارهای دیجیتال مانند پلتفرم های یادگیری آنلاین، ویدئوهای آموزشی، و برنامه های مشارکتی می تواند به افزایش تعامل و انگیزه دانش آموزان کمک کند. همچنین، این ابزارها به معلمان اجازه می دهند تا فرآیند یادگیری را به طور مؤثرتری مدیریت کنند و بازخوردهای فوری به دانش آموزان ارائه دهند. ارزیابی فرآیند یادگیری باید در این رویکرد جایگاه ویژه ای داشته باشد. ارزیابی مستمر و چندبعدی می تواند به معلمان کمک کند تا پیشرفت دانش آموزان را به طور دقیق تر رصد کنند و در صورت نیاز، تغییرات لازم را در برنامه درسی اعمال کنند. این ارزیابی می تواند شامل آزمون های کتبی، پروژه های عملی، و ارزیابی های خودیاری باشد که به دانش آموزان کمک می کند تا درک بهتری از یادگیری خود پیدا کنند. برنامه ریزی درسی چندوجهی برای یادگیری ترکیبی یک رویکرد جامع و انعطاف پذیر است که با ترکیب روش های مختلف آموزشی و استفاده از فناوری، می تواند به بهبود کیفیت یادگیری و افزایش مشارکت دانش آموزان کمک کند. این رویکرد با توجه به نیازها و ویژگی های خاص هر دانش آموز، می تواند به ایجاد یک محیط یادگیری مؤثر و پویا منجر شود.